اعتکاف نگاری (۱)

 اعتکاف میدان مطالعاتی بود و من محققی که قصد مشاهده مشارکتی را داشتم، تکنیک های مردمنگاری را آنطور که باید نمیدانم و به طور حتم گزارش کاملی نخواهد بود ولی به هرحال تلاشی است برای موضوعی که فکر نکنم تابه حال انسان شناسان و جامعه شناسان بدان پرداخته باشند، در مدت معتکف شدنم هر روز چندبار مشاهداتم را یادداشت میکردم، قصد دارم در یادداشت های بعدی تحلیلی جامعه شناختی از اعتکاف در اردبیل بنویسم فعلا فقط یادداشت های روزانه ام را قرار میدهم.

اعتکاف در اردبیل در 6 مسجد برگزار میشود، 3مسجد برای زنان و 3مسجد برای مردان. سالهای قبل اعتکاف تنها در 2 مسجد برگزار میشد یکی زنان و یکی مردان ولی امسال بدلیل استقبال تعداد مساجد افزایش یافته است. مساجد در نقاط مختلف شهر قرار دارند و من در مسجد اعظم(بزرگترین مسجد اردبیل) که سالهای قبل نیز اعتکاف تنها در آنجا برگزار میشد معتکف شدم. ثبت نام از روزهای قبل در سازمان تبلیغات صورت میگرفت. برای ثبت نام 2500 تومان پول میگیرند نمیدانم سالهای قبل نیز بود یا از امسال چنین شده. در مسجد اعظم حدود 450 نفر ثبت نام کرده بودند تا الان 10:30 شب چیزی حدود 100 تا 150 نفر آمده اند و رفته رفته جمعیت ورودی بیشتر میشود. از همین تعداد اکثریت با نوجوانان و جوانان هست و تعداد کمی هم پیرمردان هستند و در نهایت تعداد انگشت شماری میانسالان هستند. مسجد مانند برخی خانه ها دوبلکس! است و یک سوم از مساحت آن در انتهای مسجد مرتفعتر از بقیه است من هم بساطم را روی این سکو پهن کردم که باعث میشود تا به خوبی بتوانم جای جای مسجد را بخوبی ببینم. برخلاف تصورم اکثریت جوانان ظاهری مذهبی و بسیجی ندارند بلکه همان تیپ معمول جوانان اردبیل هستند، جوانان بیشتر بصورت گروهی آمده اند و کمتر تنها نشسته اند، دور هم نشسته اند و خیلی گرم با هم صحبت و شوخی میکنند، بنظرم اکثریت هنوز عبادت و خواندن قرآن را شروع نکرده اند و صحبت را ترجیح میدهند، برخی هم طبق روال این روزهای جامعه با موبایل مشغولند حتی گروهی از جوانانی که ظاهری مذهبی داشتند چند دقیقه ای صدای مداحی از موبایلشان به گوشم میرسید. پشت سرم چند پیرمرد هم با یکدیگرمشغول صحبت اند، پیرمرد دیگری با چند جوان هم صحبت شده و از اصول دین میپرسد تا میزان آگاهی جوان از دینش را بسنجد، جوان هم با طنز و شوخی جواب میدهد و سعی میکند تا از زیر سوالات خودش را رها کند. اندک اندک صدای خنده ها بیشتر میشود صدای آهنگ های موبایل هم و گاهی صدای عطسه ی بلند فردی که شاید عمدی هم باشد باعث خنده ی حاضران میشود. در ورودی مسجد یک کارمند سازمان تبلیغات کار ثبت نام را و دادن ژتون غذا را انجام میدهد و به غیر از او لحظاتی پیش روحانی ای که او هم از کارمندان سازمان بود با صدای بلند از افرادی که فیش نگرفته اند خواست تا ثبت نام کنند، به غیر از این دونفر تا به حال کس دیگری را ندیده ام که امور اجرایی اعتکاف را انجام دهد. اعتکاف بطورشرعی و رسمی! بعد از اذان صبح آغاز خواهد شد.

پیرمرد در پشت سرم خربزه ی مشهد آورده و مشغول پوست کندن آن است. برخی هم شام میخورند، صدای رادیو هم به گوش میرسد ولی نمیتوانم منشااش را پیدا کنم صدا می آید ولی تصویر ندارم! چایی هم مصرف زیادی دارد و خیلی ها با خود فلاکس آورده اند. تعدادی هم مثل من مشغول نوشتن اند.

پس از نماز امام جماعت( همان روحانی سازمان تبلیغات) گفت معتکفین به هیچ وجه نباید از مسجد خارج شوند و حتی در حیاط مسجد هم نباید زیاد توقف کنند و بلافاصله پس از وضو گرفتن و دستشویی به داخل مسجد برگردند، در حین سخن گفتن بود که موبایلش زنگ زد.

از چند ماه پیش که در دانشگاه تصمیم به معتکف شدن گرفته بودم به دنبال چند کتاب با موضوع جامعه شناسی دین بودم تا در روزهای اعتکاف بخوانم، متاسفانه کتابخانه دانشگاه برای تابستان کتاب امانت نداد، خودم از چند سال پیش کتاب "دین و جامعه" مقصود فراستخواه را داشتم و بدنبال موقعیت مناسبی بودم تا آنرا تمام کنم برای این روزها گذاشته بودم ولی وقتی وسایل اعتکاف را جمع میکردم با تعجب دیدم فراموش کرده ام آنرا از بابلسر بیاورم، افسوس. بخش مهمی از اعتکاف را از دست دادم! در نهایت با: "تعریف مجدد دین" و "سرآغاز نواندیشی دینی در اسلام" از مقصود فراستخواه و "ابن خلدون و علوم اجتماعی" سیدجواد طباطبایی که قبل از اعتکاف خواندن آنرا شروع کرده بودم و قرآن، صحیفه سجادیه و گزیده مفاتیح الجنان به اعتکاف پیوستم. امسال نتوانستم کتابهای دلخواهم را به اعتکاف بیاورم انشاالله سالهای بعد. این را هم اضافه کنم که قبل از آوردن این کتابها به اعتکاف فکر میکردم دیدن اینکه کسی کتابی غیر از دعا میخواند احتمالن موجب تعجب و حتی شاید اعتراض دیگر معتکفین شود ولی زهی خیال باطل!

صدای خرخر، مداحی و دعا وآهنگ ها و زنگ های موبایل، صداهای عجیب و غریب پیرمردها و دادوبیدادهای جوانان و خندههای آنها به خاطر این صداها حاکم بر فضای مسجد است.

دولتی در دولت در دولت آباد (۲)

تهران شهری است که اقوام مختلف ایرانی را در خود جای داده است و با اطمینان نمیتوان نام منطقه ای را برد که ساکنانش تنها قوم خاصی باشند، تهران پایتخت تمام اقوام ایرانی است و با وجود تنوع قومی و نژادی ساکنانش کمتر شاهد نزاعی بین آنهاست. در هر کوچه ای اقوام مختلف ایرانی با آرامش در کنار هم زندگی میکنند و اختلاط و پیوند محکمی بین اشان برقرار است. اما افغان ها و اعراب تمایز آشکاری با دیگر ساکنان تهران دارند آنها جزو معدود مهاجران خارجی در ایران هستند که مجبور به کوچ از وطن خود شده اند، گروه اول هیچگاه به عنوان انسان در ایران و تهران به رسمیت شناخته نشده اند و با وجود پیوندهای تاریخی و زبانی اشان توسط ایرانیان طرد و نفی شده اند اما گروه دوم علاوه بر آن که از حمایت سیاسی دولت ایران برخوردارند خودشان هم نخواسته اند تا فرهنگ ایرانی را بطور کامل بپذیرند و به عنوان ایرانی شناخته شوند بلکه از موضع قدرت و با اعلام آشکار هویت خویش در تهران زندگی میکنند.

در ذهن ایرانیان افغانی ها بیگانگان و نجسانی هستند که تمام جنایتها و شرارتهای کشور را مرتکب میشوند، پیش از این فقط مردم چنین عقیده ای داشتند اما در چند سال اخیر دولت هم با برخوردهای شدید و اخراج آنها فضای نامسعدتری برای افغان ها فراهم کرده و در جدیدترین مورد هم با تمسخر لهجه و شخصیت افغانها در مجموعه ی چارخونه برادری را در حق آنها تمام کرده است، افغانی ها رفته رفته خانه های خود در حاشیه شهرها را از دست میدهند، آنها نه حمایت دولت را دارند و نه عطوفت مردم را، در کشوری چون ایران که حکم پدر افغانستان را دارد جایی برای فرزند رانده شده نیست.